MUŞ İLİNDE ULAŞIM GÜZERGÂHLARI İÇİN BİR DOĞAL TEHLİKE KAYNAĞI OLARAK HEYELANLAR

Muş´ta heyelanlar üzerinde detaylı araştırmalar yapan Muş Alparslan Üniversitesi Afet Yönetim Uygulama ve Araştırma merkezi Müdürü Dr. Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. İskender Dölek´in çalışmaları yayınlandı.

?Muş ilinde ulaşım güzergâhları için bir doğal tehlike kaynağı olarak heyelanlar? konusunu ele alan Dölek, heyelanların etkiledikleri yerleşim alanlarında can ve mal kayıplarına yol açmakla birlikte, kara ve demir yolları, tarımsal ve ormanlık alanlar gibi ekonomik değeri olan alanlarda da hasar ve kayıplara neden olabildiğini söyledi.

Heyelan zararları çoğu kez, heyelanları tetikleyen en önemli faktörlerden biri olan deprem ve aşırı yağış süreçleri içerisinde yanlış bir şekilde değerlendirilmekte ve bunun sonucunda heyelan zararlarının boyutları, tahmin edilenden ve/veya var olandan, daha düşük olarak değerlendirildiğini ifade eden Dölek, ?Ulaşım ağı bir ülkenin kalkınma düzeyini yansıtan önemli ölçütlerden biridir. Ulaşım, eksikliği hissedilen ürünlerin ülke, bölge yada il içerisinde yer değiştirmesiyle, taşınabilen ürünlere değer katma sürecidir. Bu şekliyle ulaşım da sanayi ya da tarım gibi bir üretim şekli olarak değerlendirilebilir. Heyelanların ulaşım ağı üzerinde meydana getirdiği tahribat bu şekliyle üretim kaybı olarak değerlendirilebilir. Muş ili gibi doğal tehlikelere maruz kalabilen bir il için oluşturula cak acil durum eylem planlarında ulaşım ağı üzerinde tehlike oluşturan heyelanların belirlenmesi bu planların uygulanabilmesinde dikkate alınması gereken önemli noktalardan biridir? dedi.

Makalesinde bölgeden örnekler vererek heyelanlarla ilgili detaylar veren Dölek, sözlerini şöyle sürdürdü: ?Heyelanlar ve onlara bağlı olarak ulaşım güzergahlarında ortaya çıkabilecek olumsuz etkilerin belirlenebilmesi için yer yüzünün farklı karekteristiklerini gösteren veri katmanlarının bir arada değerlendirilmesi gerekir. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) farklı veri gruplarının toplanması, işlenmesi ve analiz edilmesine olanak veren bir yapıya sahiptir. Bu çalışmada inceleme sahasına ait bilgiler CBS kullanılarak sayısallaştırılmıştır. Bunlardan yeni veriler ve tematik haritalar üretilerek heyelanlardan zarar görebilecek ulaşım güzergahları belirlenmeye çalışılmıştır.

Muş ili sınırları içerisinde Yeralan, Ağartı, Akçaarmut, Altuntaş, Aşağıgıcık, Bahçe, Bilek, Boyundüz, Buzlugöze, Dönertaş, Kuşluk, Oğlakkaya, Saftekinkaya, Yörecik gibi 365 köyün 94 tanesine ait köy yolu aktif bir heyelan tehlikesi altındadır. İl sınırları içerisinde kalan yaklaşık 2280 km´lik yolağının, 866.190 metrelik bölümü aktif bir heyelan tehlikesi ile karşı karşıyadır. Eski heyelanlarda dikkate alındığında il sınırları içerisnd heyelan tehlikesi altında olan yol uzunluğu yaklaşık 2076 metreyi bulmaktadır. Bu değerler küçük ve önemsiz gibi gözükse de yolları heyelan tehlikesinden korumak için yapılacak mühendislik yapılarının birim maliyetleri düşünüldüğünde ortaya çok büyük rakamlar çıkmaktadır.

Ulaşım insanlık tarihi kadar eski bir olaydır. İlkel toplumlardan günümüzün modern toplumlarına kadar ülkelerin ekonomik faaliyetleri, mal veya hizmet şeklindeki ürünlerinin mümkün olduğunca geniş pazarlara ulaştırılmasıyla sürdürülebilmektedir. Genel anlamı ile ulaşım; insanın ya da eşyanın bir yerden diğer bir yere hareket etmesini ifade ettiği gibi ulaşım, bir yerden bir yere gidiş-geliş veya insan, mal ve hizmetlerin, bir yerden başka bir yere taşınması olarak ta tanımlanmaktadır (Karabağ,2011). Bir yarar sağlamak üzere kişi ve eşyanın ekonomik, hızlı ve güvenli olarak yerlerini değiştirmesi? olarak da kabul edebileceğimiz (Yazıcı, 2010) ulaşım, aynı zamanda bir üretim faaliyetidir.

21. yüzyılda yaşanan ticari gelişmeler ulaşımı, hammaddelerin, ara ürünlerin yada bitmiş ürünlerin zamanında sevkiyatı, ekipmanların ve personelin doğru zamanda doğru yerde olması olarak ifade edilen lojistik´in en önemli unsurlarından biri haline getirmiştir. Bu durum beraberinde gelişmiş bir ulaşım ağına ihtiyacı da ortaya çıkarmıştır. Modern toplumlarda gelişmişlik ölçütlerinden biri olarak kabul edilen erişilebilirlik (Avcı, 2005) de ulaşım faktörü için oldukça önemlidir. Erişebilirlik dışında ulaşımın sürdürülebilir olması ve bütün ulaşım sistemleri ile bütünle şık olması önemlidir.

İktisat bilimi; mal, insan ve fikirlerin bir yerden başka bir yere taşınmasında geçen hizmetlerin gerçek bir üretim şekli olduğunu ortaya koymuştur (Tümertekin,1987). Toplumsal refah ve gelişimde önemli bir gösterge olarak kabul edilen ulaşım faaliyetlerinin, çevre problemi yaratmadan, maliyeti en aza indirerek ve en önemlisi de güvenli olarak gerçekleştirilmelidir (Avcı,2005). Türkiye´de karayolu trafiğinin yük ve yolcu taşıma payının çok büyük olması dikkat çekicidir. Avrupa Birliği ülkelerinde karayollarının yük taşıma payı % 45,yolcu taşıma payı % 79 olmasına karşılık, ülkemizde yük taşıma payı % 92, yolcu taşıma payı ise % 95 civarındadır.

Gelişmiş ülkeler, ulaşım sistemlerini hızlı, ucuz, konforlu ve güvenli kılabilmek için; ulaşım politikalarının oluşturulması ve politikaların sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalara önem vermektedirler. Ulaşım sistemleri, sosyal, ekonomik, çevresel, politik ve güvenlik sorunlarının önemli bir parçası olarak değerlendirmekte, bu alanda kısa, orta ve uzun vadede yapılan yatırımların sağlayacağı toplumsal faydayı göz önünde bulundurmaktadırlar.

Bu ülkeler ayrıca; tüm ulaşım türlerinde sürdürülebilir ulaşım politikalarını üretmek için sarf ettikleri yoğun çabalarını, karayolu ulaşımı ve güvenliği alanında da göstermektedirler. Gelişmiş ülkelerin ulaşım alanındaki başarı hikâyeleri incelendiğinde, mevcut sorunların çözümü ve iyileştiril mesini kararlı bir otorite ve disiplinler arası başarılı uygulamalar ile kurumlar arası uzun soluklu bir koordinasyon ve işbirliği süreci ile sağladıkları görülmektedir.

Kamu açısından ulaştırma ekonomisi yatırımlarında kârdan ziyade toplum yararı ön planda tutulmaktadır. Yani doğrudan sosyal fayda sağlayan yatırım tipi özelliği göstermektedir. Genel ola rak, gelişmekte olan ülkelerin kalkınma planlarında ulaştırma ekonomisi yatırımlarının toplam yatı rımlar içindeki payı % 15 ile % 40 arasında değişmektedir. Genel olarak, kalkınma arttıkça ulaştır ma ekonomisi yatırımlarının toplam yatırımlar içindeki payının azaldığı görülmektedir. Yani bir ekonominin kalkınma seviyesi ne kadar düşük ise, söz konusu ekonomide ulaştırma ekonomisi yatırımlarının toplam yatırımlar içindeki payı o oranda büyük olur (Saatcioğlu,2011

Ulaşım imkânları üretim, tüketim ve dağıtım ilişkisini tarihin her döneminde etkilediği bilinen bir gerçektir. Osmanlı döneminde pazar ile üretim arası ilişki yeterince gelişmediğinden, ülkenin bir bölgesinde insanlar ürün sıkıntısı çekiyorken, başka bölgede ihtiyaç fazlası ürün buluna biliyordu. Bu durumun yaşanmasındaki temel neden karayolu ağının yetersiz olmasıdır (Dur gun,2006).

Türkiye´de karayolu ulaşımı, gerek yolcu gerekse yük taşımacılığı açısından ilk sıradadır. Bölgeler arasında ulaşım ağı ve kalitesi açısından bölgelerin gelişmişlik düzeylerine bağlı olarak farklılıklar söz konusudur.

Muş ilinin de içerisinde yer aldığı Doğu Anadolu Bölgesi kapladığı alan bakımından Türkiye´nin en büyük bölgesi olmasına rağmen, ekonomik yönden en geri kalmış yeridir. Doğu Anadolu Bölgesi´nin gayri safi milli hasılaya katkısı % 4 oranındadır. Kişi aşına düşen milli gelir Marmara Bölgesi ortalamasının 4 katından daha az olup, genel bütçe gelirlerine katkısı % 1 dolayındadır. Kamu yatırım harcamalarında da sonuncu sıradadır. Bölge de insan merkezli yani sanayi ve makineleşmeden çok işgücüne dayalı bir ekonomik yapı hakimdir. Bu nedenle ekonomisi tamamen insan gücüne dayalı faaliyetlerle ayakta durmaktadır. Hayvancılık önemli ekonomik uğraşlardan biridir. 1.400.000 civarında canlı hayvan sayısına sahip olan ilde katma değer üretecek et kombinalarının olmayışı oldukça ilginç bir durumdur.

İlin iklim özellikleri tarım süresini, ürün çeşidini olumsuz etkiler. Bu şekliyle ilin ekonomik kaynakları sınırlıdır. Ancak Muş ovasının kuzey ve güneyden dağlarla çevrili olması yılın büyük bölümünde karın yerde kalması gibi unsurlar ilde ciddi bir kış turizm potansiyelini işaret etmektedir. İlin sahip olduğu doğal ve kültürel unsurlarda düşünüldüğünde ilin ekonomisi için doğa, kültür ve termal turizm gibi alternatif etkinliklerin önemli bir potansiyel oluşturduğu söylenebilir. Bütün bu değerlerin ekonomik sisteme dahil edilebilmesinde ulaşılabilir olmaları önemlidir. Bu alternatif turizm etkinliklerine erişimi sağlayacak yol güzergahlarının sürdürülebilir, güvenli ve diğer ulaşım şekilleriyle entegre olması öncelikli bir durumdur.

Muş ilinde iklim özellikleri ile birlikte heyelanlar ulaşım güzergahları için bir tehlike kaynağı olarak değerlendirilebilir. Belirli bölgelerde heyelan tehlikesinden dolayı ulaşım dönem dönem kesintiye uğramakta, yol güzergahları değiştirilmekte, mühendislik yapıları heyelan aktivitelerinden olumsuz etkilenebilmektedir (Foto 1).